Van ilinin doğu yarısında yer alan Özalp ilçesi, 1.392 km² büyüklüğünde bir alanı kaplamaktadır. İlçe sınırları içinde Dorutay bucağı, 52 köy ve 12 mezra yer almaktadır. Özalp'in il merkezine uzaklığı 64 km, İran sınırına uzaklığı ise 45 km'dir. Kaymakamlık verilerine göre ilçe nüfusu 53.966 kişidir.

Bölgedeki ilk ilçe merkezi, 1869 yılında Mahmudiye adıyla bugünkü Saray ilçesinde kurulmuş; 1948 yılında ise eskiden "Kargalı" diye anılan Özalp'e taşınmıştır. İlçede hâlen bu adla anılan bir mahalle bulunmaktadır.

Yapılan arkeolojik araştırmalar, ilçe sınırları içinde MÖ 3. binyıldan beri yerleşildiğini kanıtlamaktadır. İlçede halk arasında "Gort" diye anılan mevkide yapılacak çalışmaların, yerleşim tarihi konusunda yeni ve önemli bilgiler ortaya koyacağı düşünülmektedir.

Bölgede 1895 yılında başlayan Ermeni çetelerinin saldırıları, Boğazkesen ve Hacıkışlak köyleri arasında yoğunlaşarak çevreye zarar vermeye başlamıştır. Bu dönemde İran üzerinden de sızan silahlı grupların karakollara saldırılarıyla olaylar tırmanmıştır. Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla büyüyen bu çatışmalar ve sivil halka yönelik saldırılar, ancak 3 Nisan 1918 günü Kâzım Özalp komutasındaki ordunun bölgeye girmesiyle son bulmuştur. İlçeye bugünkü adı, bu kurtuluş mücadelesinin anısına verilmiştir.

Özalp, Van'ın en önemli tarım alanlarından biridir. Özellikle buğday ve arpa üretimi yapılan ilçe, aynı zamanda önemli bir hayvancılık merkezidir. Türkiye'yi İran'a bağlayan demir yolu hattı üzerinde bulunması ve Kapıköy Gümrük Kapısı'na yakınlığı nedeniyle yapılan sınır ticareti, ilçe ekonomisini her geçen gün geliştirmektedir.