Van Gölü'nün kuzeybatısında yer alan ilçe, ilin en verimli ovalarından biri üzerinde kurulmuştur. Aladağ'ın derin vadilerinden akan çaylar bu ovayı sulamaktadır. İlçenin yüz ölçümü 2.115 km², ilçe merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği 1.750 metre ve il merkezine uzaklığı 100 km'dir. İlçe sınırları içinde merkez ilçeden başka 2 bucak, 88 köy ve 41 mezra yer almaktadır. Kaymakamlık verilerine göre ilçe nüfusu 170.209 kişidir.
Doğu Anadolu'nun en eski yerleşmelerinden biri olan Erciş'in adı, Asur kaynaklarında "Arzaşku" olarak geçmektedir. Bu, Urartu Kralı I. Sarduri'nin burada kurduğu kentin adıdır. Bu adın Urartu Kralı Argişti'nin adından geldiği de söylenmektedir; ancak Urartu yerleşiminin yeri hâlen kesin olarak saptanabilmiş değildir.
Başka bir görüşe göre Bizanslılar, Van Gölü için bu kentin adından dolayı "Arsissa" adını kullanmışlardır. Eski Anadolu dillerinde bu ad, "akarsu kenti" anlamına gelen Ars[a]-İssa sözcüklerinden türemiş olabilir. Bilindiği gibi Erciş, Işıklı (Ilıca) Çayı'nın göle döküldüğü yerde kurulmuştur. Kaymakamlık verilerine göre ilçe nüfusu 130.768 kişidir.
Yapılan arkeolojik araştırmalar, Aladağ'daki obsidyen (volkan camı) yataklarının Eski Taş Çağı'ndan (Paleolitik) beri alet yapımı için kullanıldığını göstermiştir. Van Gölü havzasında kuzeyden gelen halkların önce Erciş bölgesine yerleştikleri düşünülmektedir. Urartu öncesi dönemlere ait kale ve mezarlıklar, Erciş'in Demir Çağı boyunca bölgenin en önemli merkezlerinden biri olduğunu kanıtlamaktadır.
1100 yılında Van Gölü'nün batısında kurulan Sökmenli Devleti'nin en önemli kalelerinden biri olan Erciş, 1208 yılında Gürcü saldırılarına uğramış ve tahrip edilmiştir. İlhanlı beyleri, Erciş'in kuzeyindeki Aladağ'ı yaylak olarak kullanmışlardır. Ayrıca Erciş, Tebriz'den Erzurum'a giden ticaret yolu üzerindeki kilit noktalardan biriydi.
Karakoyunlular ve Osmanlı Dönemi 13. yüzyılda Orta Asya'dan Anadolu'ya göç eden Türk boylarının ilk yerleşim merkezlerinden biri yine Erciş olmuştur. Karakoyunlu Devleti'nin temeli Bayram Hoca tarafından burada atılmış ve Erciş, bir asırdan fazla bir süre Karakoyunluların atayurdu olmuştur (1365-1469).
İlçe, 1503 yılında Şah İsmail yönetimindeki Safevi Devleti'nin etkisine girmiş; bu etki 1514 yılındaki Çaldıran Savaşı ile kırılmıştır. Bölge, 1555 Amasya Antlaşması ile kesin olarak Osmanlı topraklarının bir parçası haline gelmiştir.
Erciş'in asıl merkezi, bugün Çelebibağı bucağının güneyindeki kaledir. Van Gölü sularının yükselmesiyle halk 1841 yılında daha iç kısımlara taşınmıştır. İlçe merkezi ise Eganis ya da Akans diye bilinen köyün bulunduğu bugünkü yerine nakledilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus işgaline uğrayan Erciş, 1 Nisan 1918'de Kazım Karabekir komutasındaki Türk ordusu tarafından kurtarılmıştır.
Önemli bir tarım potansiyeline sahip olan Erciş'te çeşitli tahılların yanı sıra sebze ve meyve de yetiştirilmektedir. Bunun yanı sıra hayvancılık da ekonomide önemli bir yer tutar. Son yıllarda arıcılık ve balıkçılık (İnci Kefali avcılığı) da gelişmiştir