Gevaş

Gevaş ilçesi Van Gölü’nün güneybatı kıyısında, Doğu Toroslar’ın bir uzantısı olan Kavuşahap Dağları’nın etki alanı içinde yer almaktadır. İlçe merkezi, bölgenin en yüksek zirvelerinden biri olan Artos (Çadır) Dağı’nın (3.650 m) doğu eteklerinde bulunur. İlçenin yüz ölçümü 727 km², deniz seviyesinden yüksekliği 1.750 metre ve il merkezine uzaklığı 40 km’dir. İlçe sınırları içinde 31 köy ve 17 mezra yer almaktadır. Kaymakamlık verilerine göre ilçe nüfusu 26.597 kişidir.

Hişet Kalesi kalıntıları, MÖ 8-9. yüzyılda Urartuların burada yerleştiğini gösterir. Orta Çağ’da da kullanıldığı anlaşılan kaleden günümüze sadece bir duvar kalmıştır. Orta Çağ boyunca Van bölgesine de egemen olan güçlü Rışduni Prensliği’nin merkezi olan Gevaş, 639 yılından itibaren Abbasi desteğindeki Ardzruni Hanedanı’nın yönetimine girmiştir. Bu yönetim, 1054’te Selçukluların bölgeye yerleşmeleriyle sona ermiştir.

İlçenin eski adından da anlaşıldığına göre; 10. yüzyılda Abbasi Halifesi Muktedir’in desteğiyle kurulan Ermeni Vaspurakan Krallığı’nın da merkezi burası olmalıdır. Bu dönemden günümüze kalan en önemli kalıntı, Akdamar Adası üzerindeki Kutsal Haç Kilisesi’dir. Kilise, Vaspurakan Kralı I. Gagik tarafından yaptırılmıştır. Günümüzde Doğu Anadolu’nun en önemli tarihsel yapılarından biri olarak ziyaretçi akınına uğramaktadır.

Bölgedeki ilk yerleşmenin 1264’te Gevaş’ın 20 km batısındaki Yuva köyünde kurulduğu söylenmektedir. Daha sonra yerleşme, İlk Çağ’da "Vestiana" denilen bugünkü yerine taşınmıştır. Bu ad, Arap ve Osmanlı kaynaklarında "Vostan" ya da "Vestan" diye geçmektedir. "Gevaş" adının ise "Kiavaş" sözünden geldiği söylenir; ancak bu sözcüğün anlamı tam olarak bilinmemektedir. Bir efsaneye göre ise Gevaş adı, Artos Dağı’nda yaşayan cömert Gevi Ana’nın sofrasına oturmak isteyenlerin "Gevi Ana’nın aşına gidelim" deyişinden türemiştir.

Akkoyunlu Hanedanı zamanında, özellikle Mir İzzettin Şir devrinde Gevaş, uzun bir barış ve zenginlik dönemi yaşamıştır. Hişet Kalesi'nin hemen doğusunda yer alan ve günümüzde haraba halde olan İzzettin Şir Camii ve Külliyesi bu devrin kalıntılarındandır. Yapı çevresindeki eski mezarlık; Selme (Halime) Hatun Kümbeti ile ayrı bir değer kazanmaktadır.

Gevaş, Osmanlı yönetimi altında da Van Sancağı’na bağlı önemli bir yerleşim birimi olarak varlığını sürdürmüştür. Birinci Dünya Savaşı sırasındaki Rus işgali 31 Mart 1918 günü sona ermiştir. Gevaş’ın kurtuluş mücadelesinde özellikle Gevaşlı Yüzbaşı Şevket’in adı saygıyla anılmaktadır.

Akdamar Adası ve Kilisesi